Columns:
De weg naar Eureka!
Louise Vet
Biologie
Louise E.M. Vet is evolutionair ecoloog en directeur van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW).
Iedere wetenschapper kent die mooie momenten dat plotseling het kwartje valt, het inzicht als een heldere zon achter de donkere wolken vandaan komt. Eureka! En de verzuchting die daarop volgt: hoe is het mogelijk dat ik dit niet eerder heb gezien want het is zo simpel! Het zijn korte en intensieve momenten en naderhand lijkt de weg terug onmogelijk. De duisternis is niet meer te herleiden. Het voelt alsof er in de hersenen nieuwe neurale connecties zijn ontstaan - waarschijnlijk is dat ook zo - die van een mysterieus moeras een goed verlichte weg hebben gemaakt. En inderdaad, het lijkt op magie want het is meestal niet duidelijk waar het inzicht nu precies vandaan is gekomen.
Ontdekkingen zijn heel bevredigend, het zout in de pap, de endorfine van de ploeterende en zwoegende wetenschapper. Soms groot maar meestal klein. De grootste zijn de mooiste en zij kunnen de wetenschap in één klap een hele sprong vooruit helpen. Zoals het vinden van een verklarend concept dat de vermeende idiosyncrasie van losse waarnemingen ineens omtovert in een heldere samenhang van waaruit nieuwe en toetsbare hypotheses zijn te formuleren. Oh, oh, wat is dat lekker. Of de dwarse interpretatie van een berg eerder waardeloos lijkende resultaten die nu toch een ultiem bewijs vormen maar voor iets geheel anders en spannender dan verwacht. Vooral als die resultaten met veel zweet en tranen zijn vergaard, ga je huppelend naar huis. Serendipiteit, de gave om door intelligentie en toevalligheden iets nieuws en onverwachts te ontdekken, is eigenlijk het hoogste goed van de wetenschap. Het heeft de meest waardevolle Eureka’s opgeleverd. Onvoorspelbaar en dus onaantrekkelijk voor politici en beleidsmakers, zijn de Eureka’s toch het vuur onder de toepassing van morgen.
Magie van wetenschap is niet het exclusieve domein van wetenschappers zelf. Zoals Robbert Dijkgraaf en ik elke keer ervaren als we bij de wetenschapsquiz Hoe?Zo! allerlei fascinerende huis-, tuin- en keukenexperimenten doen. Serieuze wetenschap met een toefje luchtige showslagroom. Zoals de creatieve demonstraties van Newtons wetten en andere natuurkundige principes, de bizarre biologische processen, de spectaculaire chemische en de altijd weer confronterende psychologische fenomenen die oh’s en ah’s ontlokken bij het lekenpubliek op de tribunes en hopelijk ook bij de kijkers thuis. Vaak gekke experimenten die ook thuis, niet altijd zonder gevaar of rotzooi, kunnen worden uitgevoerd. Een paar Mentossnoepjes in een flesje Coca Cola en je hebt het mooiste spuitvuurwerk – en een smerig huis, maar hoe kan dat dan? En weegt lucht iets? Over warmte-koudeperceptie, ijzer in cornflakes, dwingend drijfzand of de nieuwste wetenschappelijke ontwikkelingen zoals biodiesel uit algen en toepassing van robots. Of het waarom van de ‘menselijke’ seks bij Bonobo’s of mimicry bij inktvissen. Met wel een miljoen kijkers per uitzending kunnen we heel wat geesten verlichten, door ze met de magie van wetenschap te verleiden, net voor ze weer dreigen weg te zappen naar leeghoofdige kost.
We geven inzicht in observaties die iedereen dagelijks doet maar waar nooit bij wordt stilgestaan of die nooit echt zijn begrepen. De verwondering dat iets kan, dat iets wetenschappelijk bewezen is en hoe dat dan in zijn werk is gegaan. Dat een wetenschappelijke ontdekking aan de basis ligt van allerlei moderniteiten en zaken die we zo vanzelfsprekend vinden in de 21e eeuw. Het zijn ook kwartjes die vallen, kwartjes die de wetenschap dan wel niet direct verder helpen, maar hopelijk wel indirect door het bijdragen aan het begrip ervoor en het belang ervan. Als wetenschapper zie ik het als mijn taak om het brede publiek te laten meegenieten van onze magische momenten. De KNAW zal er in dit jubileumjaar meer dan ooit aandacht aan gaan besteden. Dat er vele kwartjes mogen vallen.
