Columns:
Witte en zwarte magie van de wetenschap
Johan van Benthem
Logica
Johan van Benthem is KNAW-lid, universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en hoogleraar wijsbegeerte aan Stanford University
De logicus Lewis Carroll beschrijft in Alice in Wonderland hoe Alice achter een alledaags object een geheel andere wereld vindt. Zij hoeft alleen maar door de spiegel te stappen om daar te komen. Daarbij begeven wel enkele zekerheden het, want er volgt eerst een duizelingwekkende val in een diepe put. Voor mij schuilt de magie van de wetenschap ook in zo'n ervaring met een werkelijkheid achter de werkelijkheid.
Ik had als student al zo’n kwart van mijn leven verpraat, gedacht, en geredetwist, maar pas door een toevallige kennismaking met de logica leerde ik dat er wiskundige patronen in dat denken zaten, die een eigen systeem vormden met elegantie en universele geldigheid door eeuwen en culturen heen. Sinds die tijd ben ik verslaafd aan nadenken over die denkwereld, en hoe zij samenhangt met ons alledaagse leven.
En de duizelingen kwamen ook meteen. Wetenschappelijk denken bestaat uit exact logisch redeneren. Maar hoe kun je logica zelf exact bestuderen als je er gelijkertijd gebruik van maakt? Dat is een cirkel van ‘taal’ en ‘meta-taal’, waarbij je in en uit je onderwerp moet stappen. En denkcirkels zijn even meeslepend als bodemloze putten. Je leert als wetenschapper leven in beide werelden, de common sense van ons gewone bestaan, en de speciale denktechnieken die we daarop loslaten. Om een uitspraak van sociaal denker, anti-revolutionair politicus en staatsman Abraham Kuiper naar mijn hand te zetten (misschien niet onverstandig in het huidige politieke gewricht): “wetenschappers zijn wel ín deze wereld, maar niet ván deze wereld”.
Voor mij is wetenschap vooral een vrij spel van ideeën, en nieuwe denkwijzen over de werkelijkheid die daarbij ontstaan. Zo ben ik gefascineerd door de huidige filosofische en speltheoretische discussie tussen logische en statistische ideeën over sociaal gedrag. Doe ik goed omdat ik ben omsponnen door een cocon van ethisch redeneren: Kants Categorische Imperatief, of de Nederlandse Grondwet? Of doen wij goed omdat de maatschappij een blind statistisch systeem is met langetermijnevenwichtsgedrag? Beide manieren van denken doen me anders kijken naar wat ik dagelijks op straat zie gebeuren, en de spanning tussen die twee: ook dat is weer een zaak van wetenschap!
Dat vrije spel is verslavend. Wie ontdekt wil meer ontdekken, de jeu gaat van vondsten af, en een onderzoeker heeft telkens nieuwe, misschien telkens moeilijker uitdagingen nodig. Misschien is dat al een beetje zwarte magie. Waarover later meer.
Waardeer ik nu de wetenschap als bron van zekerheid, zoals de KNAW in haar 200-jarige vreugde wellicht suggereert? De oude Griekse filosofen stelden reeds ‘doxa’ (mening) tegenover ‘epistèmè’ (kennis). Wie wel eens een krant leest of naar de radio luistert, weet dat in ons land inderdaad tegenover een baaierd van het eerste slechts mondjesmaat van het tweede staat. Levert de wetenschap dus zekerheid in ongewisse tijden? Dat is iets waar ik niet uit kom, ook niet bij dit KNAW-jubileum. Wetenschappelijk denken levert fundamentele zekerheden, maar het ondergraaft nog veel meer. En hoewel we naar publiek en politiek net doen alsof ‘de wetenschap’ bestaat, als homogene beroepsgroep met vaste inzichten ex cathedra, is die kritische, onderling verdeelde functie wellicht de belangrijkste. Ik zie zelf de witte magie van de wetenschap als het verlengde van het oude Verlichtingsideaal: het voor jezelf durven denken, zonder turven welke balans van zekerheid en onzekerheid dat nu oplevert. In principe kent wetenschappelijk denken geen enkel heilig huisje, zelfs niet de klassieke façade van de KNAW of de nieuwbouw van NWO, beide best een audit waard.
Onlangs bij een promotie in de Lutherse Kerk aan de UvA zei de vader van een Georgische promovendus spontaan dat dit het enige godsdienstige ritueel was in de hele menselijke geschiedenis dat echt iets betekent. Is de magie van de wetenschap werkelijk zo wit, of zijn wij ook dienaren van meer duistere machten? Wij creëren ook tovenaarsleerlingen, en exact onderzoek kan heel goed worden gedaan als genadeloze broodwinning en zelfverrijking, zoals Michael Crichton zo treffend schetst in zijn recente roman Next. Tegen die zwarte magie helpt alleen de culturele inbedding van de wetenschap, als vorm van intellectuele bevrijding, en intellectuele gemeenschap.