Columns:
De magie van mediëvistiek
Frits van Oostrom
Nederlandse letterkunde
Frits van Oostrom is KNAW-president en hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht
Magie huist in het opeens zichtbaar worden van het volkomen onverwachte. Hoewel de mediëvistiek geen uitgesproken vak is van tovenaars of uitvinders, heeft zij op dit terrein volop te bieden. Zoals die keer in april 1910, toen Willem de Vreese de Keizerlijke Academie van Wetenschappen [!] in Sint-Petersburg bezocht, en daar op een vijftien meter hoge kast een stapel van vijftien Middelnederlandse handschriften aantrof die 'God weet hoe lang, onder den drop van een lekkende goot gelegen hadden en tot één koek perkament vervroren waren'.
Zó ver heb ik het nooit gebracht, maar ik herinner mij nog goed de opwinding op die zomerdag in 1975, toen ik met mijn leermeester Wim Gerritsen in de Utrechtse universiteitsbibliotheek het handschrift 1006 mocht inspecteren. Op Gerritsens instigatie werd een uv-lamp gericht op schimmige krabbels onder een opgeplakt reepje in de ondermarge van een van de oudste Middelnederlandse teksten over Alexander de Grote. Voor onze ogen verscheen een oude bezitternotitie, die het in combinatie met andere kenmerken van het handschrift bewezen maakte dat dit exemplaar ooit had gediend als de kopij voor het vroegste gedrukte boek over de grote Alexander in de Nederlanden.
Toch zijn dit soort ontdekkingen, hoe avontuurlijk ook, niet de typerende magie van mijn soort wetenschap. Men hoeft namelijk geen Indiana Jones te zijn om deze te ervaren. Of beter gezegd: men kan het magische van mediëvistiek heel goed beleven in een luie stoel of vanachter het bureau. Voldoende is het als men durft te reizen in de geest, en vreemde associaties of combinaties durft te maken. Die leiden meestal tot niet veel, en dan is er maar weinig magisch aan, of het moest de magie zijn van de volharding. Maar soms daagt daar dan toch waar het in dit soort interpretatieve vakken echt op aan komt: het nieuwe INZICHT. Dat kan een momentaan gebeuren zijn, zoals ik op een dag in 1994, werkend op het NIAS [Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences] – ook KNAW – opeens besefte dat alle vroege, ogenschijnlijk zo diverse werken van Jacob van Maerlant handelen over koningszonen – en wat dat een frappante parallel was met de koningszoon Floris V in wiens entourage Maerlant toen verkeerde. Maar vaker resulteert het nieuwe inzicht uit een lang proces van rijping. Geen vlinder zonder ingesponnen rups. Misschien minder spectaculair dan de ontdekking van penicilline of het graf van Toetanchamon, maar wel zo menselijk in zekere zin. Wetenschap is in de eerste plaats hard en lang werken. 
En ook, alle ego’s en imago’s ten spijt, slechts zelden in je eentje. Dit is misschien wel het meest wonderlijke aan wetenschappers: dat ze zo kunnen excelleren (en genieten) in hun isolement, maar tegelijk zo’n onbedwingbare behoefte hebben om geestverwante fanatici op te zoeken. En in het delen van ideeën worden dan vermoedens van halffabricaten tot publicabele opvattingen. Niet van de ene dag op de andere, maar in een jarenlang proces van samenwerking en creatieve wedijver van de allerbeste soort. Zo dankt mijn grote boek Stemmen op schrift (2006), waaraan ik tien jaar heb gewerkt, in elk hoofdstuk wel gedachten aan mijn Antwerpse collega Frank Willaert met wie ik nu al meer dan 25 jaar in gesprek ben. De beste stukken in het boek verdienen eigenlijk niet op mijn individuele naam te staan - ik heb ze eerder geoogst dan bedacht. Of, in de termen van ons motto: goochelen in groepsverband, dat is voor mij de magie van wetenschap.
- Website Stemmen op schrift
- Beluister hier een video-interview met Frits van Oostrom over het thema van het KNAW-jubileum: 'Wetenschap is fascinatie, uitdaging en avontuur' (wmv)