Columns:
De Oudste Akademie
Oscar Gelderblom
Economische geschiedenis
Dr. Oscar Gelderblom is als onderzoeker verbonden aan het Onderzoekinstituut voor Geschiedenis en Cultuur van de Universiteit Utrecht. Gelderblom is lid van De Jonge Akademie.
Ze hoorden het nieuws van bevriende kooplieden op de beurs. Of van hun handelsagent in Londen. Of misschien wel van William Temple, de Engelse ambassadeur die kind aan huis was bij de Amsterdamse elite. In het jaar dat Louys en Hendrick Trip besloten tot de bouw van hun dubbele woonhuis aan de Kloveniersburgwal, besloten de Engelsen om in Londen een wetenschappelijk genootschap op te richten.
De rivaliteit tussen Engeland en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was groot in de zeventiende eeuw. Ze waren concurrenten in de handel met Azië en Amerika en ze streden samen met Frankrijk en Spanje om de macht in Europa. Met de politieke ambities van de Engelsen zullen de gebroeders Trip, wapenhandelaars van beroep, weinig moeite gehad hebben, maar gold dat ook voor de wetenschappelijke aspiraties van de Royal Society?
Amsterdam had geen Akademie. Het was vooral een handelsstad met een Athenaeum llustre dat veruit de mindere was van de Leidse universiteit. Toch was er geen plek in Europa met zoveel vooraanstaande uitgevers en de stedelijke elite was zeer betrokken bij de wetenschap. Kooplieden ontvingen geleerden in hun huizen. Ze investeerden in de verbetering van navigatie, waterbeheer en oorlogsvoering. Sommigen legden natuurverzamelingen aan en velen stuurden hun kinderen naar de universiteit.
Wat nu als Louys en Hendrick Trip hun woonhuis vanaf het begin hadden opengesteld voor de gedachtewisseling tussen wetenschappers? Wat als zij een Akademie hadden opgericht? Zouden de broers twee afdelingen gesticht hebben, onzichtbaar voor de buitenwereld zoals ook hun huis achter de gevel in twee woningen was opgedeeld? En welke wetenschappers lieten ze toe? Zouden twintigers als Swammerdam en Spinoza zijn uitgenodigd? Zou Nicolaes Tulp, geboren in 1593, een actief of rustend lid geweest zijn? Waren kunstenaars welkom?
Hoe groot was de aantrekkingskracht van het huis van de gebroeders Trip? Zou Anthonie van Leeuwenhoek die ooit zijn loopbaan als lakenhandelaar in Amsterdam begon, zijn teruggekeerd om hier zijn ‘beestgens’ te bestuderen. Zou Jan Swammerdam de gebroeders verleid hebben tot het inrichten van een verzameling planten en insecten? De kelder was groot genoeg voor publieke demonstraties van artsen en alchemisten.
Zou het de wetenschap vooruit geholpen hebben? In Engeland en Frankrijk werden academies opgericht om de koning direct toegang te geven tot de nieuwste inzichten en vooral ook de nieuwste technologische ontdekkingen. Dat was in Holland niet nodig omdat er al nauwe banden tussen politiek en wetenschap bestonden. De raadspensionaris Johan de Witt, een tijdgenoot van de Trippen, was tevens een verdienstelijk wiskundige en zijn traktaat over levensverwachting was tegelijk een vroege oefening in de kansrekening en een poging om de overheidsfinanciën, zwaar belast met lijfrenten, te saneren. Maar het was onmiskenbaar dat de grote concurrenten van de Republiek steeds aantrekkelijker werden voor wetenschappers uit alle delen van Europe.
Hadden de Trippen een gunstiger klimaat kunnen scheppen om te voorkomen dat Spinoza, Huygens en Leeuwenhoek hun werk uiteindelijk elders voortzetten? Het is een verleidelijke fictie. Christiaan Huygens die in een van de vertrekken zijn nieuwste slingerklok toont. Ferdinand Bol die op verzoek van Louys Trip de anatomische les van de jonge arts Reinier de Graaf schildert. Hendrik Trip die zich met De Witt en andere Haagse bestuurders terugtrekt in zijn werkkamer om te spreken over de toenemende concurrentie van Franse en Engelse geleerden. Justus Vingboons, de architect van het Trippenhuis, die zich met Louis le Vau buigt over diens plannen voor de bouw van Versailles. En dan rook en lawaai uit de keuken in de kelder vergezeld van de opgewonden stem van een onbesuisde alchemist…