Columns:
De magie van schimmels in ons dagelijks leven
Pedro Crous
Evolutionaire fytopathologie
Pedro Crous is directeur van het Centraalbureau voor Schimmelcultures (CBS-KNAW) en hoogleraar Evolutionaire fytopathologie aan de Wageningen Universiteit.
Iedereen weet dat schimmels - in het bijzonder paddestoelen - een magische uitstraling hebben. De meeste mensen realiseren zich echter niet dat er naast witte magie helaas ook sprake kan zijn van zwarte magie, in de zin van goede én kwade krachten. Schimmels beïnvloeden ons dagelijks leven: vanaf onze geboorte blijven ze bij ons tot het bittere einde. Sommige van deze invloeden zijn goed en hebben voordelen, maar andere zijn slecht en kunnen ernstige gevolgen hebben.
Als u 's ochtends wakker wordt, kunt u last hebben van allergieën; deze worden vaak veroorzaakt door pollen maar soms ook door schimmels in uw woning. Binnenshuis veroorzaken schimmels meestal problemen op plaatsen waar het vochtig is en niet goed wordt gelucht. Als u vervolgens staat te zingen onder de douche, ziet u zwarte plekken op het plafond of tussen de tegels – een teken van kolonisatie van schimmels (Cladosporium, Alternaria). In het stoombad liggen onzichtbare, ziekteverwekkende zwarte gisten op de loer. U gebruikt antiroosshampoo vanwege schimmelinfecties (Malassezia) op uw hoofdhuid. Bij het aankleden hebt u misschien antischimmelcrème nodig tegen voetschimmel (Epidermophyton, Trichophyton, Microsporum), die u te danken hebt aan uw 'te goed' afsluitende hardloopschoenen. Talloze soorten schimmels zijn ziekteverwekkend voor mensen en dieren. Veel schimmels die normaal in onze leefomgeving voorkomen, vormen tegenwoordig problemen voor personen met een verminderde afweer, zoals mensen die hoge doses van bepaalde steroïden of andere geneesmiddelen slikken en aidspatiënten.
Klik op de afbeelding voor een vergroting
Boterhammen smeren zou niet mogelijk zijn zonder de nuttige werking van gist, die brood doet rijzen. Onze interactie met schimmels strekt zich ook uit tot andere dagelijkse voedingsproducten, zoals bepaalde kazen (Penicillium), bier en wijn (Saccharomyces). Ook in dit opzicht kunnen schimmels echter een 'zwarte' kant hebben, want voedingsmiddelen en granen die door bepaalde schimmels (bijvoorbeeld Aspergillus en Fusarium) zijn gekoloniseerd, kunnen mycotoxinen vormen die schadelijk zijn voor de gezondheid. Paddenstoelen zijn lekker om te eten en worden vaak beschouwd als onmisbaar element in groene salades (Agaricus brunnescens bevat meer essentiële aminozuren dan alle groenten behalve spinazie en sojabonen), en dan hebben we het nog niet eens over de culinaire toepassing van zwarte en witte truffels met hun exquise geur en smaak. Schimmels produceren hoogwaardige mycoproteïne. Vleesvervangende producten zoals quorn worden gemaakt van mycelium van de schimmel Fusarium.
Schimmels kunnen echter ook giftig zijn, dus u moet opletten dat u precies weet welke soort u eet – anders kan het wel eens de laatste keer zijn! Veel soorten paddenstoelen (Psilocybe) hebben hallucinogene eigenschappen, die kunnen worden uitgeprobeerd in Nederlandse coffeeshops (maar kijk uit met de hoeveelheden waarmee u experimenteert!). Deze schimmels hebben eeuwenlang invloed gehad op ons leven, en volgens de literatuur zouden veel godsdiensten hun oorsprong hebben in het eten van psychoactieve paddenstoelen.
Schimmels worden ook voor medische doeleinden gebruikt. Het antibioticum penicilline heeft talloze levens gered. Veel andere schimmelproducten en -metabolieten worden tegenwoordig door farmaceutische bedrijven gebruikt om nieuwe geneesmiddelen te produceren.
Plantenpathogene schimmels maken het daarentegen erg lastig om de honger in de wereld te bestrijden en de wereldbevolking te voeden. Deze schimmels veroorzaken ieder jaar voor miljarden euro's schade, en omdat ze vaak alleen in bepaalde landen of werelddelen voorkomen, vormen ze bovendien een serieuze belemmering voor de vrije handel in landbouwproducten. Verder produceren schimmels ook toxinen die interessant kunnen zijn met het oog op biologische oorlogvoering, omdat ze schadelijk zijn voor de menselijke gezondheid.
Schimmels variëren in omvang van microscopisch klein tot gigantisch. De honingzwam Armillaria bulbosa strekt zich uit over 15 hectare, weegt ruim 10 ton en is meer dan 1500 jaar oud. Schimmels zijn uiterst waardevolle bronnen van antibiotica, chemische stoffen en biologisch actieve verbindingen. Hoewel schimmels sinds het begin der tijden verbonden zijn met het leven van de mens, is er naar verhouding weinig over bekend. Op basis van zeer ruwe schattingen, uitgaande van het aantal unieke schimmels per plantensoort, wordt geschat dat er ten minste 1,5 miljoen soorten schimmels moeten zijn, waarvan momenteel slechts 7 procent bekend is. Volgens andere schattingen zouden er wel 10 tot 15 miljoen soorten schimmels kunnen zijn. Waar komen deze soorten voor? Ze zijn overal, zelfs midden in de Sahara, op de top van de Mount Everest, op de bodem van de Dode Zee en in antarctisch gesteente bij 40°C. Maar welke metabolieten produceren ze? Zou er een nieuw geneesmiddel van kunnen worden gemaakt? Vormen ze de ultieme bron van eiwit? Het lijkt hoogst onwaarschijnlijk dat de mens ooit in staat zal zijn alle geheimen van schimmels te ontraadselen, en er zal altijd sprake blijven van een zekere – zwarte of witte – magie!
Tegen de tijd dat u deze column hebt gelezen, hebt u talloze schimmelsporen ingeademd. Ze zitten op uw huid, van uw hoofd tot uw tenen. Er is zelfs een redelijke kans dat een deel van het voedsel dat u bij uw laatste maaltijd hebt genuttigd, in enige mate door schimmels was gekoloniseerd – maar hopelijk niet door schadelijke!
Als u meer wilt weten, kunt u zich altijd inschrijven voor een van de CBS-cursussen. Bijvoorbeeld over medisch belangrijke schimmels of over schimmels die op voedsel voorkomen en in het binnenmilieu (dat zijn schimmels in gebouwen),en natuurlijk de cursus over de biodiversiteit van schimmels.
